سیملی موسیقی آلت لری حاققیندا

 

   سیملی موسیقی آلت لری آذربایجان وبوتوولیكده تورك دونیاسیندا مستثنی بیر یئری واردیر.

   یازیلی منبع لرده سیملی چالغی آلت لرینین یارانماسینا گؤره چوخ افسانه لر موجوددور.روایته گؤره، قارتالین پارچالادیغی بیر حیوانین باغیرساقلاری آغاجین بوداقلارینا دولاشیر. سونرادان قورویوب تاریما چكیلمیش باغیرساق یئل اسدیكجه تیتره یه رك موختلیف سسلری وئرمه یه باشلاییر. بو سسلری ائشیدن قدیم انسان لار ایلك سیملی چاغی آلت لرینی ایجاد ائدیرلیر.

بو افسانه ده حقیقته اویغون دور.نیه كی دوغورداندا، تاریخن سیملی چاغی آلت لرینین قؤوداسی(كاساسی)،قولو و كلله سی موختلیف آغاج نؤعلریندن،سیملری و قولونا باغلانمیش پرده لری معیین اصوللارلا حیوان باغیرساقیندان حاضیرلانمیشدیر.

   آذربایجان موسیقی مدنیتینین اینكیشافیندا عوض سیز تاریخی اهمیتی اولموش چوخسایلی سیملی موسیقی آلت لری زامان – زامان فورمالاشاراق، معاصر موسیقی آلت لرینین یارانماسینا اؤز تاثیرینی گؤسترمیش و بو گؤنوموزه گلیب چاتمیشدیر.

   سیملی آلت لری ایفا طرزینه گؤره دؤرد قوروپا بؤلونور:

1.    مضرابلا چالینانلار _ تار، ساز، قانون، بربط، رود، روباب، قوپوز، چوغور.

2.    كامانلا چالینانلار _ كامانچا، چقانه.

3.    بارماقلا چالینانلار (دارتیملی) _ چنگ، شیروان تنبورو.

4.    ضربله چالینانلار _ سنتور.

 

بو یازینین آردیندا بیرنئچه آلتی تانیتدیریرام:

 

 

ساز

 

   ساز مضراب ایله چالینان سیملی چالغی آلتی دیر.او، اولو اوزان  صنعتینین دوامچی سی اولان آشیق وساز- سؤز صنعتینین آیریلماز تركیب حیصه سی دیر.ساز عینی حالدا تورك دونیاسینین، تورك معنویاتینین رمزلریندن بیریدیر.ایندی الده اولان ساز، شاه اسماعیل خطایی دؤوروندن اله چاتیبدیر.

آشیق سازی نئچه قسمت دن تشكیل اولونور:

1.    آشیقلار(قولاقلار).

2.    ائشیك تئل باغلاما دایاقی.

3.    باش خرك (كیچیك خرك)

4.    سازین قولی و اوستونده باغلانان پرده لر.

5.    چاناق (كاسا).

6.    سازین اوزی.

7.    بؤیوك خرك (اوزون اوستونده كی خرك).

8.    داراق (سیم لرین بیر باشیدا اونلار باغلانار).

9.    سیملر.

10.  سازین بندی.

 

   سازین چاناغینین جینسی توت آغاجیندان اولار، قولو دا جویز(گیرده كان) آغاجیندان حاضیرلانار.چاناغ بیرنئچه تیكه(عادتن 9 عدد اولار) تاختا دان كی اونلارا "قابیرغا" دییللر تشكیل تاپیر.بو قابیرغالار قول ایله چاناغی بیرلشدیرن " كوپ " آدلی بیر كیچیك حیصه نین اوزرینده ییغیلیر و سونرا قول علاوه ائدیلیر.چاناغین اوستو نازیك تاختا اوزلوك اؤرتولور و قولونا 16 – 17 پرده باغلانیلیر.

   آذربایجاندا اؤلچولریله اوچ نؤع ساز واردی:

1.    تاوار ساز.

2.    قولتوق ساز.

3.    جؤره ساز.

 تاوار سازین (آنا ساز، اوستاد سازی) اوزونلوقی 120سانتیمتر وچاناغین درینلیئی ده 20 سانتیمتر اولور،كی 9 – 8 سیم  بعضن 11 سیم باغلانیلیر.( چنگیز مهدی پورون سازی 11 سیم دم تشكیل اولور،اوچ سیم آشاغادا، دؤرد سیم وسطده، دؤرد سیمده یوخاریدا).

   سازین دیاپازونو بیرینجی اوكتاوانین " دو"سسیندن ایكینجی اوكتاوانین"سول" سسینه قده ردیر.

   تاوارسازدان بیر قده ر ییغیجام اورتا یا قولتوق سازدی كی اونوندا اوزونلوقی 90 – 100 سانتیمتره قده ر اولونور.بو سازدا سیملرین سایی 6 – 7 كیمین اولور.

   ان كیچیك سازدا جؤره سازدی كی بو سازیندا اوزونلوقی 60 – 70 سانتیمتر اولوب و دؤرد الی آلتی سیم اونا باغلانیلیر.

   سازین سیملریبنین جنسی یوكسك كیفیتلی پولاددان حاضیرلانیب كی گوموش سویونا سالینار،بونلار هئچ زامان پاسلانماز وچوخ آز حالدا قیریلارلار.

   خالق چالغی آلتلری اركستلریندن، قولتوق و یا جؤره سازدان سولو آلت كیمی استفاده اولونور.

   ساز اساسن، گیلاس آغاجینین قابیغیندان حاضیرلانمیش تزه نه(مضراب) ایله سسلندیریلیر، آمما چوخلو پلاستیك دن دوزلمیش مضراب ایله چالینیلیر. چوخ حاللاردا آلتین قولو و چاناغین  یان طرفلری طبیعی صدفله بزه نیر.

 

 

 

قوپوز

 

   ان قدیم سیملی چالغی آلت لریندن بیریدیر.اونون یارانما تاریخی میلاددان چوخ _ چوخ قاباقا عاید ائدیلیر.آرخئولوژی قازینتیلاردان تاپینتیلاردان ان ماراقلیسی سینه سینده قوپوز توتموش اوزان و بیر نئچه باشقا موسیقیچیدن عبارت موسیقی مجلیسینین تصویر ائدیلدیئی ساخسی قابدیر.

   قوپوز تورك خالقلارینین یاشادیقلاری گئنیش جغرافی اراضیلرینده معلوم اولموشدور.اونون موختلیف نؤعلری بعضی آوروپا اؤلكه لرینده ده( اوكراین، پوشا،مجارستان،مولداوی) "كوبوز"،"كوبزا"،"كومزا" "كومیز"و باشقا آدلارلا گئنیش یاییلمیشدیر.

قوپوزون ایكی نؤعو داها گئنیش استفاده اولونموش:

1_ "قیل قوپوز" ویا "ایكلیق" كیمی تانینان و كامانلا ایفا ائدیلن ایكی سیملی قوپوز نؤعو  اؤرتا آسیا خالقلاری آراسیندا، خصوصیله قزاخییستاندا گئنیش یایلمیش و حال حاضیردا استفاده ائدیلمكده دیر.

2_ معاصر آشیق سازینین صلفی ساییلان اوچ سیملی "قولچا قوپوز" آذربایجان توركلری استفاده ائتدیكلری ان قدیم سیملی موسیقی آلتی دیر.

"كتاب دده قورقود" داستانلاریندا خاطیرلانان قولچا قوپوز بیر نئچه آددا تقدیم اولونور. كتابدا آذلاری چكیلن "قورولوجا قوپوز"، " آلچا قوپوز"، آیری - آیری آلت لرین عینی بیر آلتین موختلیف جهت لرینی آچیقلاییر.

   عبدالقادر مراغه ای " مقصد الالحان" اثرینده قوپوزون ایكی نؤعونون – "روملار قوپوزو" و"اوزان قوپوزو" نون قورولوشو باره ده معلومات وئرمیشدیر.

   گومان كی «قوپوز» سؤزونون اتیمولوژیسی قوپ – قدیم توركجه ده" اوجالیق" ، "یوكسكلیك"،«اوز» ایسه" آواز"، " شعریلی موسیقی آهنگی" آنلامینی وئریر.

   قدیم تورك قوپوزلاری، ایكی سیم و اوچ سیملی اولموشدور.آلتای،سیبیر،چین ،اویغور و توركمنیستان اراضیسینده مسكونلانمیش تورك طایفالاری ایكی سیملی، آنادولی و آذربایجان توركلری اوچ سیملی قوپوزدان استفاده ائتمیشلر.

   قولچا قوپوزون چاناغی عودا بنزر اولوب و اوندان چوخ چیكیك دیر.چاناغ حیصه سی بوتؤو یونمه اصولو ایله حاضیرلانیر.اونون اوزونون اوچدن ایكی حیصه سی دری، قالان حیصه سی  ایسه نازیك تاختا اوزلوكله اؤرتولور.

   قوپوزون قیسا قولونا پرده باغلانیلمیر.عمومی اوزونلوغی 81 سانتیمتر، چاناغینین اوزونلوغی 41 سانتیمتر، ائنی 24 سانت،هوندورلوئو 12 سانتیمتر دیر.

   دیاپازون بؤیوك اوكتاوانین" سی" سسیندن بیرینجی اوكتاوانین"لا" سسینه كیمندیر.

1392/12/4
بؤلوملر : آشیقین سازی,