آشیق هاوالاری

آشیق هاوالاری، دده لرین دئدیگینه گؤره 72 یادا 73 هاوادیر كی،بیر نئچه اوستاد آشیق اونو اؤز شئعرلرینده بیلدیرمیشدیر:

 

_ دده علسگر:

دوققوزو بیرله شیب تاپیب اینجه یول

اون  بارماق  اونلاری  ائله ییر   قبول

72     هاوا    شاه پرده یه       قول

علسگر  بولدوغو ،  قازدی ، قاباخدا.

 

_ آشیق اسد:

كامیل اوستادلارین گولون درمه سن

حقیقتی سینه ن اوسته سرمه سن

73    هاوادان     خبر      وئرمه سن

اؤلوم   یئی دیر   سنه ، ائل قاباغیندا.

 

_ آزافلی میكائیل:

سن ائلیمین همدمی سن

آی صدفلی تئللی سازیم، 72 دیللی سازیم،

هم سئوینجی هم غمی سن

 آی صدفلی تئللی سازیم، 72 دیللی سازیم

 

زامان آشیمیندا بو هاوالارین سایی 100 _دن آرتیق اولوب بعضا بو هاوالارین سایی 130_قده ردئییلیب.

   آرتیرمالیام كی بو هاوالارین هرماحالدااؤزونه بیرآدی واردیر.بعضا گؤرونوركی بیر پارا هاوالار واركی،آیری بؤلگه ده یوخدور، اونوندا علّتی قونشو اولدوغوموز اؤلكه نین موسیقی سینین اثرباغیشلاماسی دیر. غربی آذربایجان ساز هاوالاریندا،توركیه آشیقلارینین و شرقی آذربایجان دا،باكی آشیقلارینین ایزی گؤرونور، و اونلارین سبك لریندن تاثیر آلینیر. شاید بو هاوالارین چالماسیندا، مختلیف سلیقه لر یا گؤللر ایشله نیله، آنجاق اساس و تمل ده بیردیلر.

 

   سازدا چالینان هاوالاری نئچه باخیمدان بؤلمه ك اولار.

1)  هاوالارین سازین كؤكو اساسیندا 6 یئره بؤلمك اولار:

·        شاه پرده كؤكو

·        شاه پرده نین مصری كؤكو

·        چوبان بایاتی سی كؤكو

·        آیاق دیوانی كؤكو یا عثمانلی كؤكو

·        دیلغم كؤكو(یانیق كرم كؤكو،سه گاه كؤكو)

·        عرفانی كؤكو(ماهوركؤكو)

 

 

2)  موزیك و اوخونوش اساسیندان، هاوالار اوچ یئره بؤلونور:

 

·        قهرمانلیق،ایگیدلیك و موباریزه بؤلومو: آشیق بو هاوالاردا مجلس اهلینین اؤز وطنین دن، دینین دن و اونلارین قورونماغیندان سؤز آچیر.آشیقلار قهرمانلار دیلینجه دانیشیب اوخویورلار مثلا: بابك دن،نبی دن ،كوراوغلو دان و... .

بوهاوالاردان نئچه سی بونلاردیلار: مصری كوراوغلو،طبل جنگی،شاهسونی، دؤیمه كرم و...  .بو هاوالار چوخلو او یئرلرده اوخوناركی مجلیس اهلینین چوخو جوانلار اولا یا حس اولونا كی یورد یا وطن خطرده دیر، یا دوشمن فورصات دالیجادیر. بو واخت لار مجلیده آشیق كئچمیش قهرمانلاری یادا سالیب ، واونلارین دوشمانا نئجه غلبه چالماقی، وشعیرلرین اوخویوب، جاوانلاری وطنین وناموسین قوروماغینا جوشدورور.

·        سئوگی و شنلیك بؤلومو: بو هاوالاردا شادلیق وشنلیك یاراتماق اوچون داستانلارین آراسیندا ویا تؤی مجلیسینده،اوخونور. مثلا:گؤزللمه،جلیلی، قهرمانی، نخجوانی، گؤیجه گولو،مخمّس، قوربانی و ... .

·        غملی، كدرلی،غصّه لی هاوالار: بو هاوالاردا انسانین غملی احوالاتینا، یادا بیر آجی اولایا راست گلمه سی آندا، یا داستانلارین غملی یئرلرینده اوخونار، مثلا: منصوری(مانسیری)، قوربتی كرم، یانیق كرمی و... .

 

 

3)  شئعر فورما اساسیندان ، هاوالار 7 یئره بؤلونور:

 

·         گارایلی هاوالاری: اَن چوخ هاوالار بو فورمادا، كی ساییسی 60 كیمین آرتیر. مثلا:اورتاساری تئل، گویجه گؤلو،آتلی كوراوغلو، پاشاكؤچدو (آذربایجانی)،مینا گارایلی ،منصوری و... .

·         قوشما هاوالاری: بو فورمادا گارایلی دان سونرا چوخلو هاوالار اوخونور.بو هاوالاردان بیر نئچه سی بونلاردیلار: قهرمانی،دیلغمی، غربتی كرم،بهمنی (بؤزوغو)،یانیخ كرمی و ... . 24 هاوادا بو فورمادا یئر آلیر.

·         دیوانی هاوالاری: دیوانی هاوالاری ائله بو فورمادا اوخونار.آیاق دیوانی،(عثمان دیوانی،میدان دیوانی)،باش دیوانی (شاه خطایی دیوانی،مجلیس دیوانی).

·         تجنیس هاوالاری: تجنیس، جیغالی تجنیس.

·         مخمّس هاوالاری: باش مخمّس، كوراوغلو مخمّسی(كوراوغلو گؤزللمه سی)، اورتا مخمّس، جیغالی مخمّس.

·         بایاتی هاوالاری: ائل بایاتیسی،كوچ بایاتیسی(آت اوستو)، چوبان بایاتیسی (قایا باشی).

·         خالق ماهنی هاوالاری: واقف گؤزللمه سی(واقفی)،قاراباغ شریلی سی، گؤده ك دونو(آیدینی).

 

4)     هاوالاری سازین پرده سینه گؤره اوچ یئره بؤلونور:  

 

v     بیرینجی بؤلوم : یوخاری هاوالار

بو هاوالار دؤدونجو پرده دن یوخاریدا، چالینار و اوخونار. آشیق اوچون اوخوماسی راحاتدیر و  سسین آماده لشدیرمه سینده چوخلو نقشی واردی. مثلا:باش دیوانی،آیاق دیوانی،تره كمه گؤزللمه سی،یانیق كرمی،تجنیس ،دیلغمی و... .

v     ایكینجی بؤلوم: اورتا هاوالار

بو هاوالار دؤردونجو، و دوققوزونجو پرده لر آراسیندا چالینار و اوخونار.بیرنئچه سی بونلاردیلار:قره باغ شیكسته سی،محترمی (جنگی كوراوغلو)،مصری، گؤزللمه،دوبیتی،جمشیدی،ساری كؤینك و ... .

v    اوچونجو بؤلوم: آشاغی هاوالار

شاه پرده دن آشاغادا چالینان هاوالار، بو هاوالار زیل اولماسینا گؤره آشیقی یورار.مثلا: بهمنی، ائرمنی كئشیش اوغلو،سولدوزی(ساللاما بهمنی)، پناهی(سگگیز یارپاق)،كوراوغلو جهله مه سی و... .

 

 

ایران آذربایجانیندا ساز هاوالاری

v    شرقی آذربایجاندا

1.    باش دیوانی،شاه خطایی،مجلیس دیوانی

2.    آیاق دیوانی،عثمانلی دیوانی،میدان دیوانی

3.    تجنیس

4.    جیغالی تجنیس

5.    آتلی كوراوغلو

6.    آیاق جلیلی

7.    آزافلی دوبیتی سی،تؤووز دوبیتی

8.    باش ساری تئل،گه وری

9.    باغداد دوبیتی

10.  بؤرچالی دوبیتی

11.  وان آغزی،فخری،تورابی،لاچینی

12.  قازاخ دوبیتی،ذولفقاری

13.  ایران دوبیتی

14.  محمبد حسینی،كؤردو گرایلی،حیدری

15.  ملّا جوما دوبیتی،شكی دوبیتی

16.  نخجوان گؤلو

17.  اورتا ساری تئل

18.  پاشا كؤچدوفآذربایجانی

19.  كوراوغلو بحری سی

20.  گارایلی

21.  مینا گارایلی

22.  پیشرو

23.  ساللاما گارایلی

24.  صیادی

25.  ترس گارایلی

26.  حجاز گؤلو

27.  شیرین قالا

28.  شاهسئونی

29.  شمكیر سارایی

30.  یورد یئری،گؤی الی _ گؤیچه لی

31.  یونگول شریلی

32.  كرم كؤچدو،اوپرا كرمی سی،آرازباركرمی، اصلی كرم

33.  كرم گؤزللمه سی،احمدی كرم،كرم شیكسته سی

34.  كوراوغلو بؤزوغو، شاه اسماعیلی، بؤزوغو كوراوغلو

35.  كوراوغلو قایتارماسی

36.  كوراوغلو روباعیسی

37.  كشیش اوغلو

38.  كوهنه كؤزللمه سی، آران گؤزللمه سی، شمكیر گؤزللمه سی

39.  گوللو قافیه

40.  گؤیچه گولو

41.  گویچه قایتارماسی

42.  گیله نار، قازاخ سبزه سی

43.  میصری

44.  منصوری(مانسیری)

45.  میخه یی، قازاخ یورد یئری

46.  میرزه جانی، كسمه گؤزللمه

47.  محمّد باقری،شقایی، بؤچالی هاواسی

48.  نجفی

49.  نخجوانی

50.  عثمانلی بؤزوغو

51.  اووشاری(افشاری)

52.  اورتا جلیلی

53.  ساللاما كرمی

54.  سلطانی

55.  سئیرانی

56.  سمندری،سوسنبری

57.  ساری توپراق

58.  عرفانی،روحانی

59.  هجران كرمی سی

60.  جنگی كوراوغلو

61.  شیروان كؤچری

62.  شیروان شیكسته سی

63.  شئشنگی

64.  ائل بایاتی سی

65.  كؤچ بایاتی سی، آت اوستو

66.  چوبان بایاتی سی،قایا باشی

67.  واقف گؤزللمه سی،واقفی

68.  قاراباغ شریلی سی

69.  گؤده ك دونو،آیدینی

70.  آغیر شریلی،گؤیجه گؤزللمه سی

71.  عابباس شیكسته سی

72.  آشیق حسینی،داستانی

73.  بهمنی،بؤزوغو

74.  بایرامی،گولایی،گووهری،قاراكهری،پرده سیز

75.  بادامی شیكسته

76.  قوبا كرمی

77.  غربتی كرمی

78.  قهرمانی

79.  قافیه

80.  قاراگؤز

81.  قاراباغ قایتاغی

82.  قمرجانی

83.  دؤیمه كرمی

84.  دؤشه مه كوراوغلو

85.  دول هیجران

86.  دیلغمی

87.  دوراخانی

88.  ائل هاواسی،قاراچی،درویشی،عالی خان قایتارماسی

89.  زارینجی،كوهنه زارینج

90.  ایران كرمی سی

91.  ایره وان چوخورو،چوخوراوبا گؤزللمه سی

92.  یانیق كرمی،نوروزو كرمی

93.  تاهاری،ابراهیمی،قارا تئللی

94.  باش مخمّس

95.  كوراوغلو مخمّسی،كوراوغلو گؤزللمه سی

96.  اورتا مخمّس

97.  جیغالی مخمّس.

 

v    غربی آذربایجاندا

اورمو موحیطینده 72 هاوا واردی كی ،اورمیه نین بؤیوك شاعیری "شامی" جنابلاری بو 72 هاوانی شئعریده گؤزل گتیریب:

 

اوخو آشیق اوخو شرقی،تاجیری

گؤزللمه،تجنیس،دیوان هاواسین

میصری،سیاستاپول،دیلقم،حلبی

بهمنی،قوربتی،هیجران هاواسین.

 

اوخو آشیق ، قره عینی ، پناهی

جمشیدی،گارایلی،سه گاه،اكبری

قره چی،چیندوار،شرور،ائل كؤچدو

دوبیت، آرازباری، موقام، هشتری.

 

اوخو آشیق اوخو،جنگی كوراوغلو

سولدوزو ، جوادی ، خاچاخالداری

یانیق كرم،قارصی،دستان،دؤشه مه

پاشام كؤچدو،نصراللاهی،افشاری.

 

اوخو آشیق، خان چوبانی،زارینجی

قلندری ، دوراخانی ، دیك دابان

ایره وانی،شاه اسماعیل ،نمه دی

لیلی مجنون، گؤیجه گولو، قمرجان.

 

اوخو آشیق ،تره كمه،شیكسته

شكریازی،نخجوانی،سه ماهی

قهرمانی ، حربه زوربا ، محترم

شاهسئوه نی، قره باغی،امراهی.

 

اوخو آشیق اوخو ، دره دولدوران

روحانی،قوچانی،شاقی،شیروانی

ساری تئلی،كشیش اوغلو،قجری

هراتی ، جلیلی ، ایلیاز ، عرفانی.

 

اوخو آشیق اوخو آغزین وار اولسون

"شامی" یم شاعیرم سؤز عاشیغی یام

چال اوخو دینله ییم سازلا سؤزونو

من آذربایجانین اؤز عاشیغی یام.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

قایناق: عاشیقلار دونیاسی _ عاشیقلار و نغمه لر، یازان جواد دربندی

آشیق باهارعلی نین مصاحیبه سی.1380 ،یای.

 شعیر فورمالارینین حاققیندا ائله بو وئبلاگدا،توركو شئعر فورماسی بؤلومو، یا كی آشیقلار سؤزو وئبلاگیندا كامیل شكیلده یازمیشام.

 

 نگاهی به ادبیات عاشیقی و..،حمید سفیدگر شهانقی،واحد فرهنگ مردم.1377

1392/11/7
بؤلوملر : آشیق هاوالاری,